حكايت و هم او گويد كه . « در سنهء ستّ و خمسمايه « 1 » در شهر بلخ ، در كوى برده‌فروشان ، در سراى امير ابو سعد « 2 » ، خواجه امام عمر « 3 » خيّام و خواجه امام مظفر اسفزارى نزول كرده بودند و من پيوسته در خدمت بودم . [ در ميان مجلس عشرت ] « 4 » روزى از خيّام شنيدم كه مىگفت : خ گور من در موضعى باشد كه در ايّام بهار بر آن گل‌افشانى كند . خ مرا اين سخن مستحيل مىنمود ، امّا مىدانستم كه چون او مردى گزاف نگويد و چون در سنهء ثلاثين « 5 » به نيشابور رسيدم ، مدّتى « 6 » بود كه آن بزرگ روى در نقاب خاك كشيده بود [ و عالم سفلى از او يتيم مانده و او را بر من حقّ استادى بود . آدينه‌اى ] « 7 » به زيارت او رفتم . قبر او را در محلّى يافتم كه نزديك آن باغى بود كه [ 351 / مج ] درختان آن سايه بر قبر او مىانداخت ، و آن ايّام بهار بود ، چندان [ برگ ] « 7 » شكوفه بر قبر او ريخته بود كه صورت قبر او در زير شكوفه پنهان شده بود . مرا حكايت او بر « 9 » ياد آمد و گريه بر من افتاد كه در بسيط عالم و اقطار ربع مسكون او را نظير نمىديدم . » « 10 » حكايت هم در كتاب مذكور آورده كه بر پادشاه واجب است كه هر چاكر « 11 » و خدمتكار و نديم كه داشته باشد او را بيازمايد . اگر شرع را معتقد « 12 » بود و به فرايض و سنن قيام كند ، بر

--> ( 1 ) . مج و چ : « 56 » . اينجا از چهار مقالهء عروضى ، ص 100 درج گرديد . ( 2 ) . در مج و چ « سعيد » آمده . اينجا از چهار مقالهء عروضى ضبط شد . در برخى نسخ چهار مقاله نيز به صورت « سعيد » آمده است . ( 3 ) . مج ندارد . ( 4 ) . از چهار مقاله اضافه گرديد . ( 5 ) . در مج و چ : « 53 » . اينجا از چهار مقاله درج شد و « خمسمائه ( - 500 ) » به قرينه حذف شده است . ( 6 ) . چهار مقاله ، ص 100 : « چهار سال » . علّامه قزوينى در پانوشت شماره 16 همين صفحه به اختلاف نسخ اشاره كرده و آن را بسيار مهم دانسته‌اند . ( 7 ) . از همان افزوده شد . ( 9 ) . مج ندارد . ( 10 ) . نك : چهار مقالهء عروضى ، صص 100 و 101 . ( 11 ) . همان ، ص 102 : « هرجا كه رود . . . » . ( 12 ) . مج : « مقتصد » .